AI-geletterdheid onder de AI Act: wat is het en wat moet u regelen?

Wat is AI-geletterdheid?

AI-geletterdheid is het vermogen van medewerkers om AI-systemen bewust, kritisch en verantwoord te gebruiken: begrijpen wat een model wel en niet kan, welke risico's eraan hangen, welke data je er wel en niet in stopt en wanneer een uitkomst menselijke controle nodig heeft. Het is dus geen technische opleiding, maar een vorm van professionele oordeelsvorming.

Wat de wet vraagt

Artikel 4 van de Europese AI Act vraagt organisaties die AI-systemen ontwikkelen of inzetten om maatregelen te nemen die de AI-geletterdheid van hun medewerkers — en van anderen die namens hen met AI werken — ondersteunen. Die bepaling geldt sinds 2 februari 2025 en is sectorbreed: van gemeente en ziekenhuis tot bank, verzekeraar en productiebedrijf.

Belangrijk detail: de eis hangt niet aan de risicoklasse van het systeem. Ook bij "gewone" toepassingen zoals een GenAI-assistent voor tekst, code of klantcontact wordt verwacht dat uw mensen weten wat ze doen.

Wat de Digitale Omnibus verandert

Met de Digitale Omnibus inzake AI (2026) is artikel 4 verzacht. De verplichting blijft bestaan, maar is nu expliciet een inspanningsverplichting: u hoeft geen specifiek of "voldoende" niveau van AI-geletterdheid per medewerker te garanderen. Tegelijk krijgen de Europese Commissie en de lidstaten een actievere rol: zij moeten AI-geletterdheid bevorderen, onder meer met praktische voorbeelden en richtsnoeren.

De verleiding is groot om dit te lezen als "het hoeft niet meer". Dat is te kort door de bocht. Toezichthouders en klanten blijven verwachten dat u aantoonbaar werk maakt van bewust en veilig AI-gebruik — en de meeste risico's ontstaan nu eenmaal bij mensen die niet weten wat een model doet. De juridische druk is lager, de praktische noodzaak niet.

Wat de wet níet voorschrijft

De AI Act schrijft geen examen, certificaat of vast aantal uren voor — en na de Omnibus is dat nog explicieter. Dat maakt het makkelijker én vraagt eigen regie: u bepaalt zelf het niveau en de werkwijze, passend bij rol, risico en context. Wie dat verstandig en gedocumenteerd doet, zit goed; wie helemaal niets doet, neemt onnodig risico.

Vijf stappen naar aantoonbare AI-geletterdheid

1. Breng het AI-gebruik in kaart. Welke tools worden gebruikt, door wie en waarvoor? Neem schaduw-AI expliciet mee: gratis GenAI-tools buiten beleid om zijn vaak het grootste risico.
2. Onderscheid rollen. Een bestuurder heeft andere kennis nodig dan een klantadviseur, een ontwikkelaar of een inkoper. Maak drie tot vier profielen in plaats van één generieke training.
3. Bepaal per rol het minimumniveau. Denk aan: wat mag ik invoeren, hoe controleer ik uitkomsten, wanneer schakel ik op, en welke wettelijke kaders raken mijn werk.
4. Kies passende werkvormen. Een keynote of inspiratiesessie zet het onderwerp op de kaart en creëert urgentie; e-learning en werksessies verankeren de gedragsregels. De combinatie werkt beter dan één van beide.
5. Maak het aantoonbaar. Leg vast wie wat wanneer heeft gevolgd, koppel het aan uw AI-beleid en herhaal periodiek. Juist nu de wet om een inspanningsverplichting vraagt, is zichtbaar maken van die inspanning de slimme route.

Veelgemaakte fouten

• AI-geletterdheid neerleggen bij IT, terwijl de risico's vooral in het dagelijkse gebruik zitten.
• Eén algemene training voor de hele organisatie, waardoor niemand zich aangesproken voelt.
• Beleid schrijven zonder gedrag te veranderen — de klassieke papieren exercitie.
• De Omnibus lezen als vrijbrief om niets te doen, terwijl aantoonbare inspanning nog steeds de verwachting is.

Begin bij bewustzijn

In de praktijk begint AI-geletterdheid zelden bij een cursus, maar bij het moment waarop een team scherp krijgt wat er echt op het spel staat. Een keynote over de AI Act of over AI-risicomanagement is daarvoor een effectieve eerste stap: dezelfde taal, dezelfde urgentie, één vertrekpunt voor het vervolg.